പരമശിവനും, ശക്തിയും കുടികൊള്ളുന്ന മുണ്ടേശ്വരി ക്ഷേത്രം ഇപ്പോഴും പൂജാദികർമ്മങ്ങൾ നടക്കുന്ന ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ ക്ഷേത്രമായിട്ടാണ് കരുതപ്പെടുന്നത് . ബീഹാറിലെ കൈമൂർ ജില്ലയിലുള്ള കൗര എന്ന പ്രദേശത്താണ് മുണ്ടേശ്വരി ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് .
ബി സി മൂന്ന് – നാല് കാലഘട്ടങ്ങളിൽ പണികഴിപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ആദ്യ പ്രതിഷ്ഠ മഹാവിഷ്ണുവിന്റേതായിരുന്നു . കാലങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വിഗ്രഹം കാണാതാവുകയും , ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ശിവഭക്തന്മാരുടെ പ്രാമുഖ്യത്തിൽ പരമശിവനെ ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്തു എന്നാണ് ചരിത്രരേഖകൾ പറയുന്നത് .
1915 മുതൽ ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഉള്ള ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഐതിഹ്യം ഇപ്രകാരമാണ് .പ്രാദേശികമായിട്ടുള്ള നാടോടിക്കഥകൾ പ്രകാരം മഹിഷാസുരൻ എന്ന മഹാ രാക്ഷസന്റെ സഹോദരന്മാരായ ചന്ദയും മുണ്ടയും ആയിരുന്നു ഈ പ്രദേശത്തെ ഭരണാധികാരികൾ എന്നും ഇതിൽ ചന്ദ മുണ്ടേശ്വരി ഭവാനി ക്ഷേത്രവും , മുണ്ട ചൈനപുരിൽ ചണ്ഡേശ്വരി ക്ഷേത്രവും പണി കഴിപ്പിച്ചു എന്നുമാണ് പറയപ്പെടുന്നത് .
ബീഹാറിലെ പ്രശസ്തമായ ക്ഷേത്ര വാസ്തുവിദ്യ ആയ നാഗരാജ ശൈലിയിൽ ആണ് അഷ്ടഭുജാകൃതിയിലുള്ള ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിട്ടുള്ളത് .ക്ഷേത്രത്തിന്റെ നാലു വശങ്ങളിൽ വാതിലുകളും ജനാലകളും മറ്റു നാല് വശങ്ങളിൽ ചെറിയ വിഗ്രഹങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കാനുള്ള സ്ഥലവുമുണ്ട് .ക്ഷേത്രഗോപുരം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ വീണ്ടും നിർമ്മിക്കേണ്ടതായി വന്നു .
ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അകത്തളങ്ങൾ കൊത്തുപണികളാൽ സമ്പന്നമാണ് . ഗംഗ ദേവിയുടെയും , യമുന ദേവിയുടെയും മറ്റ് ദേവീദേവന്മാരുടെ രൂപങ്ങൾ കൊണ്ട് സമൃദ്ധമാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രധാന കവാടത്തിൽ ഉള്ള വാതിൽ പാളികൾ . എരുമ പുറത്തിരിക്കുന്ന പത്തു കൈകളുള്ള മുണ്ടേശ്വരി ദേവിയുടെ വിഗ്രഹമാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യ പ്രതിഷ്ഠ. ക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപദേവതകളായി വിഷ്ണു , ഗണപതി , സൂര്യ ഭഗവാൻ എന്നിവരുമുണ്ട് .
രാമനവമിയും , ശിവരാത്രിയും , നവരാത്രിയുമാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉത്സവങ്ങൾ .
