“വിശ്വചേതനയുടെ കാവ്യപദ്മം: രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ സ്മൃതി

✍️ ജി എം മഹേഷ്

ഭാരതീയ ആർഷസംസ്കാരത്തിന്റെ ആത്മീയ വിശുദ്ധിയും ആധുനിക പാശ്ചാത്യ മാനവികതാവാദവും (Western Humanism) സർഗ്ഗാത്മകമായി സംയോജിപ്പിച്ച കാലാതീതമായ സാംസ്കാരിക പ്രതിഭാസമാണ് വിശ്വകവി രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ. കേവലം ഒരു സാഹിത്യകാരൻ എന്ന പരിമിതിക്കപ്പുറം; കവി, തത്ത്വചിന്തകൻ, വിദ്യാഭ്യാസ വിചക്ഷണം, ചിത്രകാരൻ, സംഗീതജ്ഞൻ, സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവ് എന്നീ നിലകളിൽ ഭാരതീയ ഭാവുകത്വത്തെ പുനർനിർവ്വചിച്ച മഹാത്മാവായിരുന്നു അദ്ദേഹം. 1913-ൽ ‘ഗീതാഞ്ജലി’ എന്ന കാവ്യസമാഹാരത്തിലൂടെ സാഹിത്യത്തിനുള്ള നോബൽ സമ്മാനം ഭാരതത്തിലെത്തിച്ചപ്പോൾ, അത് പൗരസ്ത്യ ആത്മീയതയുടെയും മാനവികതയുടെയും ആഗോള വിജയമായിരുന്നു. നോബൽ സമ്മാനം നേടുന്ന ആദ്യ ഏഷ്യക്കാരനായ ടാഗോർ, ബംഗാളി ഭാഷയെ ലോക സാഹിത്യ ഭൂപടത്തിന്റെ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. പാശ്ചാത്യ പ്രകൃതിവാദവും ഭാരതീയ ഉപനിഷത് തത്ത്വചിന്തയും സമന്വയിപ്പിച്ച കവിതകളായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റേത്. കവിതയ്‌ക്ക് പുറമെ ‘ഗോര’, ‘ഘരേ ബൈരേ’ (വീടും ലോകവും), ‘ചോഖേർ ബാലി’ തുടങ്ങിയ നോവലുകളിലൂടെ അന്നത്തെ ഭാരതീയ സമുദായത്തിലെ ജാതിചിന്ത, സ്ത്രീ സ്വാതന്ത്ര്യം, കപട ദേശീയത തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണ വിഷയങ്ങളെ അദ്ദേഹം സൂക്ഷ്മമായി വിശകലനം ചെയ്തു. ബംഗാളി ചെറുകഥാ ശാഖയ്‌ക്ക് ആധുനിക രചനാരീതി സമ്മാനിച്ചതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സർഗ്ഗാത്മക മികവായിരുന്നു.

ടാഗോറിന്റെ ദേശസ്നേഹം രാഷ്‌ട്രീയ അതിരുകളിൽ തളയ്‌ക്കപ്പെട്ട ഒന്നായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് അത് ഭാരതീയ ആത്മീയതയിൽ വേരൂന്നിയ ‘വിശ്വമാനവികത’ ആയിരുന്നു. ഇടുങ്ങിയ ദേശീയതയെയും ജാതി മത വേർതിരിവുകളെയും അദ്ദേഹം രൂക്ഷമായി വിമർശിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഭാരതം എന്നത് വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളും വംശങ്ങളും സംഗമിച്ച വിശാലമായ സാംസ്കാരിക സമുദ്രമായിരുന്നു. 1919-ലെ ജാലിയൻവാലാബാഗ് കൂട്ടക്കൊലയിൽ പ്രതിഷേധിച്ച് ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം നൽകിയ ‘നൈറ്റ്ഹുഡ്’ (സർ) പദവി ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വൈസ്രോയിക്ക് അയച്ച കത്ത്, ഒരു കലാകാരന്റെ രാഷ്‌ട്രീയ പ്രതിഷേധത്തിന്റെ ഉന്നത മാതൃകയായി നിലകൊള്ളുന്നു. ആത്മാഭിമാനവും സ്വാതന്ത്ര്യബോധവും അധികാരത്തിന്റെ ആനുകൂല്യങ്ങളേക്കാൾ വലുതാണെന്ന് അദ്ദേഹം ലോകത്തിന് കാട്ടിക്കൊടുത്തു.

രണ്ടു രാജ്യങ്ങളുടെ ദേശീയഗാനങ്ങളും സാർവ്വദേശീയ സ്വാധീനവും

ലോക ചരിത്രത്തിൽ രണ്ടു സ്വതന്ത്ര രാഷ്‌ട്രങ്ങളുടെ ദേശീയഗാനങ്ങൾക്ക് വരികൾ കുറിച്ച അപൂർവ്വ ബഹുമതി രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോറിന് അവകാശപ്പെട്ടതാണ്.

1. ഇന്ത്യയുടെ ‘ജനഗണമന’ – ഭാരതത്തിന്റെ വൈവിധ്യത്തെയും ഐക്യത്തെയും വാഴ്‌ത്തുന്ന വരികൾ.
2. ബംഗ്ലാദേശിന്റെ ‘അമർ സോനാ ബംഗ്ലാ’ – മാതൃഭൂമിയോടുള്ള തീവ്രമായ അനുരാഗവും പ്രകൃതിവർണ്ണനയും തുളുമ്പുന്ന രചന.

കൂടാതെ, ശ്രീലങ്കയുടെ ദേശീയഗാനമായ ‘ശ്രീലങ്ക മാതാ’യുടെ രചനയ്‌ക്കും സംഗീതത്തിനും പ്രചോദനമായത് ശാന്തിനികേതനിൽ ടാഗോറിന്റെ ശിഷ്യനായിരുന്ന ആനന്ദ സമരാകോൺ എന്ന കലാകാരനിലൂടെ കൈമാറിക്കിട്ടിയ ടാഗോർ ദർശനങ്ങളായിരുന്നു.

ടാഗോറിന്റെ ആത്മീയത കർമ്മകാണ്ഡങ്ങളിലല്ല, മറിച്ച് പ്രകൃതിയിലും

മനുഷ്യബന്ധങ്ങളിലുമാണ് കുടികൊണ്ടത്. ഉപനിഷത്തുകളിലെ “ഈശാവാസ്യമിദം സർവ്വം” എന്ന ആശയത്തിന് അനുപമമായ കാവ്യഭാഷ്യം നൽകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് സാധിച്ചു.
ഈ ആത്മീയതയുടെ സംഗീതാത്മക പ്രകാശനമായിരുന്നു ‘രവീന്ദ്രസംഗീതം’. ഭാരതീയ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും, ബംഗാളിലെ ബാവുൾ (Baul) നാടോടി ഈണങ്ങളുടെ ലളിതസുന്ദരമായ ഭക്തിയും, പാശ്ചാത്യ ഈണങ്ങളുടെ ഒഴുക്കും സമന്വയിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം രണ്ടായിരത്തിലധികം ഗാനങ്ങൾക്ക് ഈണമിട്ടു. ബംഗാളി സാംസ്കാരിക ജീവിതത്തിന്റെ അനുദിന ശ്വാസമായി രവീന്ദ്രസംഗീതം മാറാൻ കാരണം അതിലെ ഭക്തി, പ്രണയം, പ്രകൃതി, ദേശസ്നേഹം എന്നിവയുടെ വിഭ്രമാത്മകമായ സമന്വയമാണ്.

വിശ്വഭാരതി: പ്രകൃതി കേന്ദ്രീകൃതമായ വിദ്യാഭ്യാസ തത്ത്വചിന്ത

നാല് ചുവരുകൾക്കുള്ളിലിരുന്ന് പുസ്തകവിജ്ഞാനം മാത്രം പകർന്നുനൽകുന്ന അന്നത്തെ കോളോണിയൽ വിദ്യാഭ്യാസ രീതിയോട് ടാഗോർ കലഹിച്ചു. പ്രകൃതിയുമായി മധ്യസ്ഥതയില്ലാത്ത സമ്പർക്കത്തിലൂടെയും സ്വാതന്ത്ര്യത്തിലൂടെയും മാത്രമേ പൂർണ്ണമായ വ്യക്തിത്വ വികസനം സാധ്യമാകൂ എന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. ഇതിന്റെ പ്രായോഗിക രൂപീകരണമായിരുന്നു ശാന്തിനികേതനിൽ അദ്ദേഹം തുടക്കമിട്ട ‘വിശ്വഭാരതി സർവകലാശാല’.
“യത്ര വിശ്വം ഭവത്യേക നീഡം” (എവിടെയാണോ ലോകം മുഴുവൻ ഒരു കൂടായി മാറുന്നത്) എന്ന ഉപനിഷത് ആപ്തവാക്യമായിരുന്നു വിശ്വഭാരതിയുടെ ആദർശം. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ചിന്തകന്മാരും കലാകാരന്മാരും ഒന്നിച്ചിരുന്ന അറിവിന്റെ അന്താരാഷ്‌ട്ര കേന്ദ്രമായി ശാന്തിനികേതൻ മാറി.

മഹാത്മാ ഗാന്ധിയെ ആദ്യമായി ‘മഹാത്മാ’ എന്ന് അഭിസംബോധന ചെയ്തത് ടാഗോറാണ്. പ്രത്യുപകാരമായി ഗാന്ധിജി അദ്ദേഹത്തിന് ‘ഗുരുദേവ്’ എന്ന നാമധേയം നൽകി. സ്വദേശി പ്രസ്ഥാനം, യന്ത്രവൽക്കരണം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ ഇരുവരും തമ്മിൽ ആഴത്തിലുള്ള ആശയസംവാദങ്ങൾ നടന്നിരുന്നെങ്കിലും പരസ്പരമുള്ള ബഹുമാനം ഉന്നത തലത്തിലുള്ളതായിരുന്നു. തന്റെ 60-ാം വയസ്സിൽ വരച്ചുതുടങ്ങിയ ടാഗോർ, പാരമ്പര്യ ശൈലികളെ അതിലംഘിക്കുന്ന ഭാവുകത്വമുള്ള രണ്ടായിരത്തിലധികം ചിത്രങ്ങൾ വരച്ചു. ആധുനിക ഭാരതീയ ചിത്രകലയിലെ ‘എക്സ്പ്രഷനിസ്റ്റ്’ ശൈലിയുടെ മുന്നോടിയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പെയിന്റിംഗുകൾ. ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞനായ ആൽബർട്ട് ഐൻസ്റ്റീനുമായി ആത്മീയതയെയും യാഥാർത്ഥ്യത്തെയും കുറിച്ച് ടാഗോർ നടത്തിയ സംവാദങ്ങൾ തത്ത്വചിന്താ ലോകത്ത് ഇന്നും പ്രശസ്തമാണ്. രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോർ എന്നത് ഭൂതകാലത്തിൽ അവസാനിച്ച ഒരു ചരിത്ര അധ്യായമല്ല; മറിച്ച് വർത്തമാനത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതകളിൽ വഴികാട്ടിയായി വികസിക്കുന്ന സാർവ്വകാലികമായ ഒരു ചിന്താമണ്ഡലമാണ്. അസഹിഷ്ണുതയും തീവ്രദേശീയതയും വംശീയ അപരവൽക്കരണങ്ങളും ലോകസമാധാനത്തിന് ഭീഷണിയാകുന്ന ആധുനിക കാലഘട്ടത്തിൽ, അദ്ദേഹം ദീർഘദർശനം ചെയ്ത ‘വിശ്വഭാരതി’ എന്ന സൗഹാർദ്ദ സങ്കല്പത്തിന് പ്രാധാന്യമേറുകയാണ്. ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ അതിരുകൾക്കപ്പുറം മനുഷ്യത്വത്തിന്റെ അവിഭാജ്യമായ ഏകതയെ സ്ഥാപിച്ചെടുക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകൾ ഇന്നും നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.
അധികാര രാഷ്‌ട്രീയത്തിന്റെ കേവലമായ ഭരണമാറ്റത്തിനപ്പുറം, ആന്തരികമായ ഭയമുക്തിയും പ്രകൃതിയോടുള്ള ആത്മബന്ധവും ആത്മീയ സ്വാതന്ത്ര്യവുമാണ് യഥാർത്ഥ മോചനം എന്ന ടാഗോറിയൻ ദർശനം പൗരബോധത്തിന് പുതിയ ദിശാബോധം നൽകുന്നതാണ്. പൗരസ്ത്യ ആർഷചിന്തകളുടെ ദീപ്തിയെ ആഗോള ഭാവുകത്വവുമായി സമന്വയിപ്പിച്ച ആ മഹാത്മാവിന്റെ സ്മരണ, പ്രജ്ഞയെ വിശാലമാക്കാനും സാംസ്കാരികമായ ഉന്നതി കൈവരിക്കാനുമുള്ള സർഗ്ഗാത്മകമായ ഊർജ്ജമായി തലമുറകളിലൂടെ പ്രസരിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കും.

✍️ ജി എം മഹേഷ്