പുരാതനമായ നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങള് കേരളത്തിലുണ്ട്. അതിലൊന്നാണ് ഐരാണിക്കുളം മഹാദേവക്ഷേത്രം. കേരളത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ഇരുനിലവട്ട ശ്രീകോവിലും ബലിക്കല്ലുകളും ചതുരാകൃതിയിലുള്ള ശ്രീകോവിലും ഐരാണിക്കുളം ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രത്യേകതയാണ്. ആയിരത്തി അഞ്ഞൂറ് വര്ഷം പഴക്കമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രം പരശുരാമന് സ്ഥാപിച്ചു എന്ന് കരുതപ്പെടുന്ന നൂറ്റിയെട്ട് ശിവ ക്ഷേത്രങ്ങളില് ഒന്നായി കണക്കാക്കുന്നു. തൃശ്ശൂര് ജില്ലയിലെ മാളയിലെ ഐരാണിക്കുളം ഗ്രാമത്തിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. കേരളത്തിലെ തന്നെ അപൂര്വ്വ വിഗ്രഹ രൂപത്തിലുള്ള ശിവപ്രതിഷ്ഠകളില് ഒന്നാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. തെക്കേടത്തപ്പനും വടക്കേടത്തപ്പനും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് പ്രധാന മൂര്ത്തികളാണ് ക്ഷേത്രത്തില് ഉളളത്.
രണ്ടും പരമശിവനെ തന്നെയാണ് സങ്കല്പ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. വലിയ വൃത്താകൃതിയിലുള്ള രണ്ടുനില ശ്രീകോവിലിലുള്ള ശിവലിംഗ പ്രതിഷ്ഠയാണ് തെക്കേടത്തപ്പന്. ത്രേതായുഗത്തില് പരശുരാമന് ധ്യാനത്തിലിരുന്ന സ്ഥലമായിരുന്നു തെക്കേടത്ത് പ്രതിഷ്ഠാസ്ഥാനം എന്നും ഐതിഹ്യമുണ്ട്. മൂന്ന് പഞ്ചലോഹ വിഗ്രഹങ്ങളാണ് വടക്കേടത്തപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലില് ഉളളത്. വരമുദ്രയോടെ ധ്യാനത്തിലിരിക്കുന്ന ശിവനും പാര്വ്വതിയും സുബ്രഹ്മണ്യനും ഒരു പീഠത്തിലാണ് ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിക്ക പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഗണപതി, നാഗദൈവങ്ങള്, ധര്മ്മ ശാസ്താവ്, ഭഗവതി എന്നിവരാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉപദേവതകള്. ആദ്യം തെക്കേടത്തപ്പനാണ് പൂജ നടത്തുന്നത്.
അതിനു ശേഷമാണ് മറ്റുള്ള ദേവന്മാര്ക്കുളള പൂജ നടത്തുന്നത്. ഐരാണിക്കുളം ഗ്രാമത്തിന്റെ ഗ്രാമ ക്ഷേത്രമായിരുന്നു ഇത്. ചേരന്മാരുടെ ഭരണം ക്ഷയിച്ചപ്പോള് ക്ഷേത്ര ഭരണം ചേരന്മാരുടെ കയ്യില് നിന്നും നമ്പൂതിരിമാരുടെ കയ്യിലെത്തി. എന്നാല് അവര് തമ്മിലുള്ള കലഹം അധികരിച്ചപ്പോള് ഇല്ലക്കാര് രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളായി തിരിഞ്ഞ് പ്രതിഷ്ഠ നടത്തിയെന്നും അങ്ങിനെയാണ് ക്ഷേത്രത്തില് രണ്ട് ശിവപ്രതിഷ്ഠ വന്നതെന്നുമാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ധനുമാസത്തിലെ തിരുവാതിര നാളില് ആറാട്ട് മുതല് എട്ടു ദിവസം നീണ്ടു നില്ക്കുന്നതാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ഉത്സവം.
