മൂന്ന് വർഷത്തിൽ ഒരിക്കൽ , ഭാരതത്തിന്റെ വിവിധഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നും, ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നും ലക്ഷകണക്കിന് ഭക്തർ അണിനിരക്കുന്ന വളരെ പ്രശസ്തമായ ഹൈന്ദവ ഉത്സവമാണ് കുംഭമേള . നാല് പുണ്യ നദീ തീരങ്ങളായ പ്രയാഗിലെ ഗംഗ – യമുന -സരസ്വതി തീരം , ഹരിദ്വാറിലെ ഗംഗ തീരം , നാസിക്കിലെ ഗോദാവരി തീരം , ഉജ്ജയിനിയിലെ ഷിപ്ര നദി തീരം എന്നിവിടങ്ങളിൽ ക്രമം അനുസരിച്ചു ഏകദേശം 12 വർഷത്തെ ചക്രത്തിലാണ് ഇത് ആഘോഷിക്കുന്നത്.
സൂര്യന്റെയും , ചന്ദ്രന്റെയും , വ്യാഴത്തിന്റെയും ജ്യോതിശാസ്ത്രപരമായ സ്ഥാനങ്ങളെ ആധാരമാക്കിയാണ് ഓരോ തവണത്തേയും കുംഭമേള നടത്തേണ്ടുന്ന നദീതീരം തീരുമാനിക്കുന്നത് . പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തിനുള്ളിൽ എല്ലാം നദീതീരങ്ങളും കുംഭമേളയുടെ വേദിയായി മാറിയിരിക്കും . തങ്ങളുടെ ജീവിതവേളയിൽ ചെയ്തു പോയ പാപങ്ങൾക്ക് പരിഹാരമായി ഈ നദികളിൽ സ്നാനം ചെയ്തു മോക്ഷം പ്രാപതമാക്കുവാൻ വേണ്ടിയാണ് കോടിക്കണക്കിന് ഭക്തർ കുംഭമേളയിൽ പങ്കെടുക്കുന്നത് .
കുംഭമേളയോടനുബന്ധിച്ചു പണ്ഡിതന്മാരായ സന്യാസിവര്യന്മാരുടെ പ്രഭാഷണങ്ങൾ , മതപരമായ ആചാരങ്ങൾ , ചർച്ചകൾ , അന്നദാനം തുടങ്ങി നിരവധി കാര്യങ്ങൾ നടത്തപ്പെടുന്നു . ത്രിവേണി സംഗമം നടക്കുന്ന പ്രയാഗിൽ വെച്ച് നടത്തപെടുന്ന മേളയിലാണ് മറ്റുള്ള മേളകളേക്കാൾ കൂടുതൽ ആളുകൾ എത്തിച്ചേരുന്നത് .
പ്രയാഗിനെ കുറിച്ചും മോക്ഷ പ്രാപ്തിക്കായി നദികളിൽ മുങ്ങി നിവരുന്ന തീർത്ഥാടനത്തെ കുറിച്ച് വേദങ്ങളിലും മഹാഭാരതത്തിലും പരാമർശമുണ്ട് . നാല് നദീതീരങ്ങളിൽ വെച്ച് നടത്തപെടുന്നതിൽ ഏറ്റവും പ്രാചീനമായി കരുതപ്പെടുന്നത് പ്രയാഗിൽ വെച്ച് നടത്തപെടുന്ന മേളയാണ്.
അതികഠിനമായ തപസ്യയിലൂടെ ശരീര മോഹങ്ങളേ കടിഞ്ഞാണിട്ട സന്യാസിമാർ , കുംഭമേളയിൽ പങ്കെടുക്കാൻ വേണ്ടി മാത്രം തപസ്സിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വരുന്ന ഋഷിവര്യന്മാർ , വിവിധ ഹിന്ദു മത സംഘടനകൾ , അദ്ധ്യാപകർ , വിദ്യാർത്ഥികൾ തൊട്ട് വിനോദസഞ്ചാരികൾ വരെ കുംഭമേളയിൽ എത്തുന്നു .
ആദി ശങ്കരാചാര്യർ ആണ് എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സന്യാസി ശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ മഹാസമ്മേളനങ്ങൾ നടത്തിയിരുന്നത് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു . കൂടാതെ പാലാഴി മദനവുമായിട്ടും കുംഭമേളയെ ബന്ധപ്പെടുത്തുന്നു . പാലാഴി മദനത്തിനിടയിൽ ലഭിച്ച ഒരു കുടം തേൻ ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും പിടിവലിക്കിടയിൽ നാല് നദീതീരങ്ങളിലായി ഇറ്റ്‌ വീഴുകയും , കാലാവസ്ഥക്കനുസൃതമായി നദികൾ തേനായി മാറുന്നുവെന്നും , ആ സമയം നദികളിൽ മുങ്ങി നിവരുന്നത് മോക്ഷപ്രാപ്തിക്ക് വഴി ഒരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നാണ് ഐതിഹ്യവും വിശ്വാസവും . നൂറ്റാണ്ടുകളായി ഹിന്ദുമത വിശ്വാസികൾക്ക് പ്രാധാന്യമുള്ള തീർത്ഥാടനമാണ് കുംഭമേള .
